Gisteren hebben we van professor Flip de Kam geleerd dat het geld wat is verdampt in IJsland moet worden geschouwd als een ‘gift is van 1 miljard Euro’ aan IJsland. De afbetaling van de schulden is met zo’n kleine bevolking onbegonnen werk. Maar, in een Europa waar alles onder aanbestedings wet- en regelgeving valt, is er dan geen sprake van onzorgvuldigheid? Zou daar wellicht een ambtenaar op aan te spreken zijn? In het Financiële Dagblad van 20 oktober trekt columnist Arko van Brakel van leer tegen het totale gebrek aan verantwoordelijkheidsbesef bij ambtenaren. Hij zet dit af tegen ondernemers, die dat in zijn ogen wel doen. Ronduit irritant vind hij de types strak die in het pak, zelfverzekerd in de camera kijken en dan hun straatje schoonvegen. Het ligt aan gebrekkig toezicht, Wouter Bos zei nog …., ja, maar we bleven binnen de grenzen van de wet. De oprechte spijtbetuiging zoals Arko die wenst zal voorlopig ook niet worden gehonoreerd. Zolang de ambtenarenstatus blijft bestaan is er gedeelde verantwoordelijkheid en wordt er gehandeld in het algemene belang. Zo hebben we het nu eenmaal afgesproken.

J’accuse! Waarom zijn de lokale overheden in het buitenland aan het bankieren? Is dit wel verantwoord of zitten er een paar onzichtbare ambtenaren te speculeren met de belastingcenten van de burgers? Daarbij lijkt het anders wel op, want er worden miljoenen geparkeerd bij banken met zeer hoge rentevergoedingen (zoals Icesave). Het lijkt wel een flashback van de Ceteco affaire, want toen gebeurde dit ook. Het lijkt zo’n logische redenering, maar het is onjuist.

De Ceteco affaire uit 1999 kostte destijds de baan van Joan Leemhuis-Stout, commissaris van de Koninging in Zuid Holland. De provincie Zuid Holland  bankierde in het geheim voor ongeveer 2 miljard gulden (ruim 900 miljoen euro) met als doel het maken van winst. Een van de conclusies van het op 1 oktober 1999 gepubliceerde onderzoeksrapport was dat er ontoelaatbare risico’s zijn genomen, hetgeen gelegen zou hebben aan de eigengereidheid van de kasgeld-beheerder Karel Baarspul maar ook aan de tekortschietende controlemechanismen. Baarspul werd op 10 september 1999 geschorst door Gedeputeerde Staten en later strafrechtelijk vervolgd (bron: wikipedia.nl).

In het geval van Icesave zit het anders. De provincies, gemeentes en waterschappen hebben juist aan risico spreiding gedaan. Sommigen overheden bankieren wel bij 15 banken en dus ook in het buitenland. In het geval van Icesave is er vooraf overleg geweest met DNB en het ministerie van Financiën. Alles was OK. Het falend toezicht is de oorzaak van het feit dat er veel geld in rook op is gegaan, niet het veronderstelde speculatiegedrag bij de overheden. Een rechtszaak tegen de IJslandse toezichthouder door De Nederlandse Bank zit er aan te komen. Alles onder Rijkstoezicht willen plaatsen en daardoor een grotere overheid te creëeren is dus een partijpolitieke opmerking. Het is begrijpelijk dat de provincies dit niet pikken.

Waarom worden rijke spaarders, die onverantwoorde risico nemen door in IJsland te bankieren gered door de Nederlandse Staat? Voor klein consumentenleed springt het Ministerie van Financiën of De Nederlandse Bank nooit in de bres. Blokker schrijft dat hij altijd met genoegen naar het leed van de schrapers, graaiers en krentenwegers mag kijken. Oh, is het gratis, doe er dan maar twee. U kent ze wel. Van die types die altijd voor een dubbeltje op de eerste rang willen zitten. De ernstige gevallen mogen hun leed komen etaleren in Tros Radar of Kassa. Ik ben het stiekem wel met Blokker eens. Laat de malafide banken maar gewoon failliet gaan. Maar ja, het is zo zielig voor de arme spaarders dat ze nu hun inleg kwijt zijn. Die hoorde je ook niet toen ze veel te hoge rentes opstreken. Wel de lusten, niet de lasten. Beetje kinderachtig.

De zaterdag Volkskrant stond ook bol van de verrassingen. Het meest schokkende nieuws was het verhaal van David Olsson, de president van de centrale bank in IJsland. De kop boven het artikel, president van centrale bank pleegde monetaire zelfmoord. Het is een klassieker.  Olsson heeft de meest elementaire functie van een centrale bankier verzaakt, namelijk toezicht houden. Hij had vorig jaar al kunnen weten dat de IJslanders nooit de garantieregelingen konden betalen van al die Engelse en Nederlandse internetspaarders. Uit te rekenen op de achterkant van een bierviltje.  Ongelovelijk. De ellende is IJsland is trouwen nog maar het begin. Er vallen nog veel meer lijken uit de kast, want het toezicht is categorisch slecht geregeld.

Verder werd deze ook duidelijk dat de gemeenten Goes en Amstelveen grote bedragen in IJsland sparen. En voor gemeenten gelden geen garantieregelingen. Waarschijnlijk raken ze miljoenen kwijt. Als je in Goes of Amstelveen woont zou ik liever vandaag dan morgen verhuizen, want er komt een enorme OZB verhoging aan.

De les van Jan Blokker is duidelijk. We moeten weer kritischer en alerter worden. Milton Friedman zei het al, there is no such thing as a free lunch.