Wat wil Plasterk nu precies?
Om de kosten van het lesmateriaal te verlagen wil minister Plasterk dat lesmateriaal in een soort Wikipedia voor het Onderwijs (het plan heet dan ook wikiwijs) wordt gegoten. Lesmateriaal is hierdoor gratis opvraagbaar. ‘Het is een revolutie in de leermiddelen‘ , aldus de euforische minister.  Daarom is het wel de overheidsinvestering waard. (bron: tweakers.net)

Waarom is het een goed idee?
Plasterk doet er goed aan om het belachelijke uitgevers oligopolie eens goed onder druk te zetten. Uitgevers hebben jarenlang geld verdient met lesmateriaal, wat eenmaal ontwikkeld nauwelijks onderhoud kende en elk jaar gegarandeerde omzet kende (elk jaar moeten nieuwe leerlingen weer nieuwe boeken kopen). Er was geen enkele prikkel op de markt voor concurrentie of innovatie. Uitgeverijen zijn de spreekwoordelijke fat cats. Een paar jaar geleden spoelde de zogenaamde multimediale golf over de lesmateriaal. Dat betekent in de praktijk dat leerlingen een CD (een passieve mediadrager, net als een boek!!) bij een boek krijgen. Multi (meer dan 1) mediaal! Die CD wordt overigens niet behandeld in de klas. En als je dan kijk wat er op de CD staat is dit een digitale versie van het boek (geen inspanning en alweer kassa!). Door de gratis schoolboeken discussie leek het er even op dat er focus kwam op de kosten van al die schoolboeken (die normaal gesproken gewoon voor rekening van de ouders kwamen). Maar, na eindeloos politiek gestunt is deze focus weer naar de achtergrond gedrukt. Een andere bijzondere ontwikkeling is de aanbestedingsplicht van scholen. Ook hier werd de hand gelicht met de Europese aanbestedingsregels, omdat het ‘te moeilijk’ is en te kostenefficiënt om schoolboeken aan te besteden (…..) en de uitgevers gaan weer vrijuit. (bron www.nrc.nl)

Waarom heeft hij een slechte motivatie?
Tsja, gevestigde belangen he? De Schumpeteriaanse ‘creatieve destructie’ als voorwaarde voor innovatie is voor een politicus geen garantie voor populariteit (angst en onzekerheid). Een overheid treedt op als de markt in een bepaald product of dienst niet voorziet. De verlaging van de kosten van lesmateriaal is een leuke bijkomstigheid, maar nooit de motivatie (het is een doel en middelen verwarring). Het moet gaan om verbeteren van de kwaliteit van onderwijs, goed lesmateriaal ontsluiten voor Nederlandse leerlingen en het faciliteren van docenten om onderwijs innovaties door te voeren. Roepen dat het een rendabele overheidsinvestering is getuigd van weinig inzicht in bestuurskunde en bedrijfseconomie (maar goed, hij is bioloog) Het boek Systems of Survival van Jane Jacobs een aardige leestip voor de excellentie.

Als er nieuwe businessmodellen zijn (uitgeven via web 2.0) waar consumenten op zitten te wachten, dan moet de marktmacht toch zijn werk doen? We subsidiëren toch ook niet meer grammofoonplaten en paardenkoetsen, omdat het zo zielig is voor de fabrikanten? Uitgevers worden nog steeds gespaard en ook de oude media krijgen nog steeds dispensatie (discussie over de bestemming van STER inkomsten voor kranten innovatiefondsen, het niet volgen van Euopese aanbestedingsregels voor schoolboeken, etc.). Daar moet de minister inderdaad mee ophouden. Docenten moeten zelf lesmateriaal gaan ontwikkelen en via blogs/wiki’s etc. beschikbaar gaan stellen. Dat gebeurt trouwens ook al in de praktijk op kleine schaal.  En dat gemopper van Beter Onderwijs Nederland over de didactiek op een wiki niet goed in elkaar steekt is ook oud denken. Onderwijs instellingen moeten ophouden met navelstaren en de blik naar buiten richten. Veel meer samenwerking zoeken, niet meer zelf het wiel uitvinden en informatiedeling moet worden beloond (hier ligt een kans om een creatief businessmodel te bedenken)  Dan houden deze achterhoede gevechten vanzelf op. Het duurt waarschijnlijk 1 hele generatie (De stichting Brein is ook nog steeds actief om gevestigde belangen te verdedigen voor de zieltogende platenindustrie…..).

Vandaag schrijft Robert J. Shiller, hoogleraar economie aan de Yale universiteit een artikel in het Financieele dagblad over de morele dilemma’s bij de redding van de hypotheekbanken. De afgelopen jaren zijn er door speculatie aardig wat zeepbellen onstaan in de financiele markten die kort daarna weer keihard zijn doorgeprikt. Het gevolg is een aantal grote inkomensherverdelingen (volgens het adagium win some, lose some). De eerste les van de algemene economie gaat over ruilhandel en vertrouwen (of fiducie). Op de middelbare school wordt dit al uitgelegd aan de hand van de gouden standaard. De reden waarom we deze muntjes en papiertjes allemaal van elkaar accepteren is vertrouwen (in fiduciair geld). Amerika is het land bij uitstek waar het geheel van vraag en aanbod de prijs bepaald. Het land is groot geworden door het kapitalistische stelsel, waar bij vraag en aanbod de prijs van bijna alles bepalen. De kredietcrises is begonnen toen de banken elkaar niet meer krediet wilde verstrekken (institutioneel wantrouwen). Hierdoor kon een de grote zakenbank Bear Stearns binnen een week omvallen door liquiditeitsproblemen. In de persverklaring schrijft Paulson dat de tijdelijke overname van het aandelenkapitaal van Freddie Mac en Fannie Mae vooral gaat om twee zaken;

1. Het terugkeren van vertrouwen in de financiele sector
2. Stabiliteit op de financiele markten.

De Amerikaanse overheid neem de volgende maatregelen;

1. Borgen van de liquiditeit van de kredietverstrekkers (dekking van de verplichtingen op korte termijn).
2. Hogere kredietlimiet door de tijdelijke overname van aandelen van de kredietverstrekkers.
3. Strengere wet- en regelgeving voor kredietverstrekkers, met name voorwaarden en toezicht.

Het kapitalistiche Amerika schuift enorm op naar rechts op de as tussen markt en plan economie. Ze komen hiermee een stuk dichter in de buurt van Nederland, wat als een georiënteerde (of gemengde) markteconomie wordt getypeerd.

Maar waar zit dan het morele dilemma?
Wie zich brand moet op de blaren zitten. Maar de kredietcrises is een gevolg van marktfalen. Ingrijpen bij marktfalen is een politieke beslissing. Het morele dilemma is dat de belastingbetaler nu borg staat voor alle schulden aan de crediteuren van Freddie Mac en Fanny Mae. Als we nog even terug denken aan Jane Jacobs over de morele syndromen van handelaren en wachters zien we dat de wachters nu handel gaan drijven. De staat wordt nota bene grootaandeelhouder van de twee mega kredietverstrekkers. Een monsterlijke combinatie is weer onstaan. Deze situatie mag dus ook niet lang blijven bestaan. Een overheid wordt hierdoor kwetsbaar. Als de rust weer is hersteld en er weer flink kan worden gespeculeerd, dan hersteld de economie vanzelf weer. Professor Shilling betoogd dat de kosten voor de belastingbetaler van niet ingrijpen groter zijn dan de kosten van deze operatie (ongeveer $ 10 miljard volgens staatsscretaris Paulson). Zoals Shilling als schrijft bestaat er helaas bestaat nog geen toereikende wetenschap van het vertrouwen, maar we moeten van hem maar aannemen dat dit de beste oplossing is.

Jaarlijks wordt de International Public Procurement Conference georganiseerd. Dit jaar was het de beurt aan Nederland. De drie-daagse conferentie was door de gastheren van de Nevi Publiek en PIANOo georganiseerd in Felix Merites te Amsterdam. Een mooie lokatie, die voor de 300 deelnemers uit 43 landen goed te bereiken is. Het centale thema dit jaar was ‘Enhancing Best Practices in Public Procurement’. Afgelopen vrijdagmiddag mocht ik een presentatie geven over de short paper die ik samen met een collega had ingediend. Met onze bijdrage willen we een ander perspectief aanreiken in het publieke debat over de rol van publieke opdrachtgevers (inkopers). De rol van de publieke inkooppraktijk hebben we bekeken aan de hand van het boek Systems of Survival van Jane Jacobs.

Jane Jacobs (1916-2006) was een cultureel antropologe uit New York die o.a. het boek Systems of Survival  (1992) schreef. Hierin voert ze 6 personen op die de morele stelsels (moral syndromes) van de handel en de bestuur verkennen. Het verhaal begint als een van de hoofdpersonen (Armbruster, een gepensioneerde internationale uitgever) zijn zorg uitspreekt over de oneerlijkheid in het werkleven. Hij verteld dat zijn verontrusting begon op het moment dat hij een vergoeding voor internationale rechten van een boek naar een plaatselijk bank in Hannover bracht. Op het eerste gezicht een alledaagse handeling die ineens buitengewoon leek. De vergoeding gaf hij aan een volkomen onbekende gegeven, bij een bank waar hij niets van wist in een stad waar hij niemand kende. Hij heeft zich laten afschepen met een onbenullig papiertje met krabbels in een taal die hij niet begreep. Terwijl hij zich haastte om de trein naar Zürich te halen bedacht hij zich zorgeloos dat hij alleen maar kon leven door een groot netwerk van vertrouwen in de eerlijkheid van het bedrijfsleven. Het boezemde Armbruster ontzag (en verontrusting) in dat alles wat wij als vanzelfsprekend beschouwen, van het ragfijne netwerk afhangt.

Al discussierend ontdekken de hoofdpersonen dat de codes die voor de het ene beroep gelden, niet opgaan voor een ander beroep. Het gedrag wordt beheerst door het bestaan van twee verschillende morele stelsels: het handelssyndroom en het wachterssyndroom. Het wachterssyndroom komt voor uit gedrag dat we gemeen hebben met dieren: het zoeken naar voedsel, het beschermen van ons leefgebied. Wachters werken bij het leger, de politie, ministeries, gerechtshoven en godsdienstige organisaties. Het handelssyndroom komt voort uit een inspanning die uniek is voor de mens: het maken en verhandelen van goederen. Tot dit stelsel behoren o.a kooplieden, ambachtslieden en dienstenleveranciers. De stelsels hebben elkaar nodig en staan met elkaar op gespannen voet.

[slideboom id=17522&w=800&h=522]

De rol van de publieke opdrachtgever in de inkooppraktijk
De overheid (als wachter) bedient zich van een instrument (nl. aanbesteden), wat als doel heeft om volkomen concurrentie te bereiken op de hele Europese markt. Dit is een principe wat thuishoort in het handelssyndroom (concurrentie). Er is dus een hybride organisatie ontstaan, doordat de overheid zich gaat bemoeien met de handel. Bestuurders vinden het onderwerp aanbesteden politiek niet interessant (Boes en Doree, 2007). Er wordt door de politiek dan ook niet gestuurd op het inrichten van het publiek opdrachtgeverschap (zie de problemen bij de aanbesteding van het openbaar vervoer in Brabant). Tenzij er politiek mee is te scoren, laten de bestuurders de inkoop voor wat het is. De ambitie om de administratieve lastendruk terug te brengen wordt niet verwezenlijkt en enkele leveranciers reageren door niet meer mee te doen of door heel selectief mee te doen. Denk aan het voorbeeld van Twynstra Gudde en Berenschot die vorig jaar een tendertest hebben ingevoerd, maar ook omgekeerd leveranciers die inschrijven op een tender om maar een factuur te mogen sturen. Uit onderzoek (Boes en Doreé, 2007) komt ook naar voren dat prijs vaak de belangrijkste indicator is voor selectie. Dit wordt ingegeven door risicomijdend gedrag bij de inkopers.

De inkoopafdeling wordt afgerekend op prijs en ze zijn trots op het geld wat ze hebben bespaard. En vanuit het perspectief van de inkoper is dat ook terecht. In een budgetgedreven organisatie als de overheid moet je je afvragen of het wenselijk is om geld te besparen, maar dat is een andere discussie. Maar, door zo gefocust te zijn op de laagste prijs begeeft de publiek opdrachtgever zich op het terrein van handeldrijven. Hier is de overheid niet primair voor in het leven geroepen.

De vertrouwensparadox
Nederland is van een vertrouwenssamenleving optima forma een controlesamenleving geworden. De paradox van de controlesamenleving volgens professor Michael Powers (MIT) laat zich als volgt beschrijven: naarmate we hardnekkiger proberen mensen betrouwbaar te maken, ontwikkelen we meer technieken die alleen maar blijk geven van ons wantrouwen (Ten Bos, 2006). Er is een fundamenteel geloof bij bestuurders, dat met regels en instrumenten alles beter wordt. Denk aan het rijtje transparantie, betrouwbaarheid en integriteit. Vanwege de ambitie van de Europese Unie om via volkomen concurrentie een Europese Markt te creëren zijn alle Europese overheden via nationale wet- en regelgeving gebonden om de samenwerkingrelatie met de markt vorm te geven via de aanbestedingspraktijk. Dit gebeurt door een woud aan regels en voor vertrouwen is in de aanbestedingspraktijk geen plaats.

Toen de NMa en het Openbaar Ministerie (de wachters die de wachters controleren) hadden verzaakt tijdens de bouwfraude, zijn de problemen door oplettende burgers en de pers uiteindelijk aanhangig gemaakt. Door de monsterlijke mengvorm die is ontstaan is er meer wantrouwen gecreëerd in de markt en schromen leveranciers en belangenverenigingen ook niet meer om hun gelijk te halen bij een rechter.

De laagste prijs
Aanbestedingen worden vaak geregeld door gecentraliseerde inkoopafdelingen die voornamelijk inkopen op prijs, teneinde de laagste ‘total cost of ownership’ te creëren. De inkopers worden afgerekend op besparingen, dus vanuit hun perspectief is dit helemaal terecht. De inkoopfunctie bij de overheid, in al haar verschijningsvormen, is echter niet in staat om de ‘total cost of ownership’ te bepalen. Anders zou een eenduidig antwoord op de totale inkoopkosten van de overheid ook eenvoudig te bepalen zijn. De laagste ‘total cost of ownership’ wordt zeker niet bewerkstelligd door de huidige kostbare inkoopprocedures.  

De lessen van Jane Jacobs
Herzie de publieke inkoopfunctie nu eens door het morele stelsel van de wachters en vraag je af wat een wachter zou doen. Het bereiken van beleidsdoelstellingen, invloed uit willen oefenen op de markt en goed gedrag belonen moeten m.i. een veel groter aandeel krijgen in de publieke inkooppraktijk. De aanbestedingsvorm van de ‘economisch meest voordelige aanbieding’ past ook meer bij het wachterssyndroom. Ik vermoed dat het op termijn leiden tot een dramatische daling van de administratieve lasten, het bevordert het samenwerkings-klimaat tussen de overheid en de markt en dat zal onvermijdelijk leiden naar creatievere business-modellen.

Ook verschenen op www.innovatieforganiseren.nl